Ord og uttrykk

Gamle ord og uttrykk frå Sula

Av Marit Bolstad

Språket endrar seg heile tida.  Nye ord kjem til, og gamle ord går i gløymeboka.  Mange ord og uttrykk som vart nytta i dagleg tale for 40 – 50 år sidan, er ukjende for born og unge i dag.  Dersom du spør ein 15-åring om han var på sjyvjing i går kveld, lurer han kanskje på kva gale han no skal ha gjort.  Seier du at han er solbrend i kølbota, forstår han ikkje kva stad på kroppen du snakkar om.  Og når du bed han hente køksa, kva får du då?  Ei bøtte med koks?

Sigmund Molvær frå Mauseidvåg, no busett i Langevåg, har alltid vore interessert i språk, og i åra 2000 – 2006 hadde han ei fast spalte i Sulaposten, ”Lokale ord og uttrykk”, der han tok for seg gamle lokale ord og uttrykk.  Frå 2004 har han hatt tilsvarande spalte i avisa Øyblikk, som var kalla ”So sa øss”.

Vi har vore så heldige å få tilgang til ei samla oppteikning av desse orda og uttrykka med forklaring som Sigmund Molvær har samla.  Nedanfor er dei ordna i alfabetisk rekkjefølgje.  Vi vonar at mange finn glede i å finne igjen ord som har gått i gløymeboka, og for andre kan det vere kjekt å finne mange av desse orda kanskje for første gong.  Dersom det er nokon av lesarane som saknar spesielle ord, tar vi gjerne imot desse, då denne opplistinga ikkje tar sikte på å verefullstendig.

Abakela: Dette ordet skal normalt skrivast avbakeleg, men blir i gammal dialekt uttalt abakela.  Det som er ”abakela” er vanskeleg å nå i eller kome til, det ligg keive eller avsides til.

Agnalj:  ”Agnor” står det i ordlista, og med ordet ”mothake” i parentes.  Agnalj tyder agnhald, og det er den mothaken på ongelspissen som held agnet på plass.  ”Agnalj” er dialektuttalen her.

Amper:  Amper er du når du er snar til å bli irritert, vrang, nærtakande.  Stundom seier vi det om småbarn når ”ingen ting” er bra nok: ”Han er så amper i dag!”

Andføttes: Når to ligg i same senga med føtene kvar sin veg, altså slik at den eine har føtene der den andre har hovudet, seier vi at dei ligg andføttes.  ”And” tyder ”mot” og andføttes blir dermed ”med føtene mot kvarandre”.

Andøve: Å andøve er å halde ein båt på same plassen, t.d. på ein fiskeplass, slik at han ikkje flytter seg med straum eller vind.  Ein andøver ved å ro eller skute samstundes med at ein held auge med meda.  Stavinga ”and” tyder ”mot”, og ”øve” er visst halvemål for høve.  Altså tyder andøve å halde mot slik at det høver med plassen.

Attelege: Når ein open åker vart tilsådd og voks til med gras, sa dei at åkeren vart gjenlagd eller attlagd, og enga som vart der, kalla dei ei attelege.  Hadde dette nettopp skjedd, vart det ei ny-attelege.  Slik sa dei iallfall på Indre Sula.  I Langevåg kalla dei det gjenlegg.

Attelet: ”Atterlit” skriv Ivar Aasen, og forklarer det med ”Tilbageblik”.  Det kan bety omsorg, bekymring, engstelse.  ”Du treng ikkje ha attelet.”  Du treng ikkje vere redd, bekymra, ottefull.

Auskjer-rjøt: Auskjer-rjøt er ein fisk som i dag vert kalla knurr, sikkert fordi han lagar ein knurrande lyd når han kjem inn i båten.  Rjøt kallast han fordi han ryt, noko som ein og kan seie om den rytande (snorkande) lyden.  Legg du denne fisken under eit auskjer (ausekar), høyrest lyden betre, derfor namnet auskjer-rjøt.

Auster: Her har vi to tydingar: 1) ei helst litt stor og djup ause.  Då eg begynte på skulen, tok vi vatn med austra frå ei bytte i gangen og drakk (før vi fekk drikkefontenene).  Ordet ”koks” (lokal uttale ”køks”) blir og brukt om ei slik ause.  2) Vatnet/sjøen som samlar seg i botnen på ein færing, og som må ausast ut med auskjeret, kallast og auster.

Bane: Å bane er det same som å visne, og vert brukt om plantar eller blomar som visnar – eller altså banar.  Det betyr i grunnen ”å døy”.  Jamfør ordet banesår, som var eit sår som førte til døden.

Barke: Barke gjorde dei som ei slags impregnering, og for å gjere garna mindre synlege i sjøen.  Dei flekte barken av bjørk om våren, tørka han og knuste han, og slo deretter kokande vatn over han i eit barkekar.  Så la dei garna i den brune væska, og det kalla dei å barke garna.

Barstæk: Barstæk tyder vill, sterk, ustyrleg, og vert vel helst brukt om ville og sterke dyr.  Ei kone sa¨ ”D’ e’kje for kvinnfolk å halde på med dinne barstæke uksepøsen!”

Bell: Eit tørt stykke grasmark, der dei la utover torv eller høy til tørk.  Dei tørka høyet på bellen, sa dei, og dei snakka t.d. om at dei hadde ein god torvbell.

Berkje: Ja, det er å ta borken av tre.  Dei berkjer tømmerstokken før han blir kløyvd på saga, og dei berkte bjørkestammene om våren for å få bork til å barkegarna med, slik at dei ikkje skulle rotne så fort (og bli mindre synlege i sjøen).  Ei slags impregnering.

Bete: Ein bete kan vere både det eine og det andre.  Her tenkjer vi på mat.  Legg litt smør på flatbrød, så fisk og kanskje poteter oppå, og så flatbrød oppå der igjen, ja, då har du ein bete.  Det er sunn og god mat!

Bin: Eit bin er eit særsyn eller eit vedunder.  Å du store bin, seier ein når ein ser noko nytt, sjeldan eller merkeleg.  ”Ja, det var litt av eit bin!”

Birren: Ein person som er stiv og stram, kan av og til seiast å vere birren eller sjå birren ut.  Ein gammal mann såg eit bilde av ein kjendis i avisa, og eg høyrde han sa: ”Han er no nokså birren!”

Bleik: Ei ”bleik” kallar vi dei tynne, kvite, slørliknande skyene høgt oppe (6 – 10 km) i atmosfæren.  Cirrus eller cirrocumulus heiter det visst på fagspråket. Bleika varslar gjerne veret:  Sig ho inn frå havet, kan vi vente oss vestavêr, men dreg ho utover, blir det gjerne aust eller søraustleg vind og ver.

Bløgge: Å bløgge er å få til å blø.  Ein kan t.d. bløgge seg i ein finger, men mest bruker ein vel å bløgge fisk etter kvart som ein får han inn i båten.  Då blir fisken kvit og fin i kjøtet.

Bokne: Det er å la fisk bli halvtørr, gjerne litt salta først.  Får sild eller torsk eller anna fisk henge nokre dagar og bokne, får vi mat som mange likar godt, nemleg bokna torsk eller boknasild.

Bole: Den vanlegaste ”gøyme-og leite-leiken” vi hadde i Mauseidvåg i gamle dagar, kalla vi bole.  Det er visst ikkje mange andre stader dette namnet er blitt brukt, men eg har registrert det inne ifrå fjordane.  Ein stod på ”bola” og talde til hundre medan vi andre sprang og gøymde oss.  Når han som ”stod”, fann nokon, kappsprang dei til bola (ei dør, ein stolpe el.a.), og dersom han som stod, kom først til målet, slo han i det og ropte ”bola hass Sigmund”, men vart eg først, slo eg og ropte ”bolå mi!”  Den som først vart bola, måtte stå neste gong.

Botevon: Von om at noko kan bøtast.  Når noko har gått sund, men kan reparerast, er det botevon i det.  Men er det heilt øydelagt, nei då finst det ikkje botevon.

Brennenete: Brennenete sa vi før om planten brennenesle som veks mange stader på Sula der det er feit jord.  Vi kan ”brenne oss” på blada, få svie og kløe på hendene.  Det er ein plante som ein kan lage stuing og suppe på, og avkok av brennenete er godt til hårvask.

Brising: Det er det same som eit bål.  Vi kan brenne brising, og vi kan ha ein jonsokbrising.

Brynne:  Å brynne betyr å gje dyra vatn, brynne kyrne t.d.  Opprinneleg var det å leie dyra til brynnen. No får dei helst vatn frå eit eller anna slags vasskar.

Brøsve:  Ubehag i brystet eller halsen.  Kallast også halsbrann eller kardialgi, og heng gjerne saman med ”sure oppstøyt”.  Kan dempast med natron eller ”nyco” o. l.  Er vel dialekt for ”bryst-verk” eller ”bryst-ve”.

Brål: Ja, det ordet er ikkje mykje brukt no.  Det er det same som ange eller godlukt.  ”Kjenn bjørkabrålen!” sa han far når det anga av nysprotte lauv om våren.  Og den brålen var god!

Bunding: Før har eg skrive om å spøte, som er å strikke, og om eit spøt som er eit strikketøy.  Ein bunding er det same som eit strikketøy.  Ordet heng saman med å binde, som også kan bety å strikke.

Byste seg: Byste seg tyder å gjere seg morsk, eigentleg å reise bust, slik som kattar og hundar gjer når dei blir sinte eller redde og går i forsvar.  Folk kan også byste seg.  ”Du må’kje byste deg, farr!”

Bytestein: Bytesteinar sette dei i bytet (grensa) mellom eigedomar.  Ein bytestein er gjerne ei tjukk og tung steinhelle som er sett djupt og fast ned i jorda, og snudd slik at ho peikar i den leia bytet går.  På sidene av bytesteinen er nedsett to mindre steinar.  Desse vert kalla vitne.

Bægje: Eit bægje er helst eit gjerde eller anna som skal hindre krøter i å fare der dei ikkje skal.  Å bægje dei er å setje opp eller å bruke eit bægje.

Bøkkje: ”Pass deg, elles kjem bøkkjen og tar deg”, sa somme til ungane viss dei ikkje var snille.  Bøkkjen var ein farleg fyr, eit spøkjelse, ein busemann.  Ingen har sett han, men han var visst verre enn både lensmannen og julegeita.

Bøle: Ei samling av t.d. smådyr eller insekt o.a.  Vi snakkar om musabøle, humlebøle.  Stundom sa vi også ”splintebøle”.

Dape: Når det regnar ned i snøen så han blir blanda med vatn, blaut og sørpete, kallar vi det dape. Sameleis det som blir liggjande på vegen når nedbøren kjem som sludd.  Dape er eit elendig føre anten ein går eller køyrer.

Daud-elje: Daudelje er det tørre, daude graset som ligg att på marka om vinteren og våren. Det vart ikkje slått eller beita førre år, og ligg derfor att som gul og visna daudelje.

Depel: Våt, blaut mold eller myr, nesten ikkje til å gå på.  Stundom sa dei skit-depel. Vi har stadnamnet Depelen her på Sula (i Bjørkavågen), men der er visst ikkje mykje depel no.

Dombe: (skal vel eigenleg skrivast dumbe).  Eit ord for støv, helst slikt støv som fyk i lufta.  Når dei tørrsopa eit låvegolv eller rista ein tom mjølsekk, vart det gjerne mykje dombe.

Dravle: Når ein kokar opp mjølk og set til surmjølk, så ”sprekk” ho, dvs deler seg i ei tynn, grønleg væske som kallast myse, og i kvite klumpar av eit osteliknande stoff.  Myse med ”osten” i kallast dravle.  Før var det brukt til ein god kveldsrett.  Somme sette til litt sukker.  Ved vidare koking kan ein få prim og mysost.

Drott: Drott heng saman med ”å drage”.  Når vi t.d. etter ein tur kjenner korleis sener og musklar dreg seg saman, kallar vi det senadrott.  Og tauet som dei dreg i land nota med, kallast ein (nota-)drott.

Drøge: Ordet drøge heng saman med å drage.  Ei drøge er noko som ein dreg på, t.d. ein bunt med greiner som er for tunge til å bere.  Stundom la dei høy oppå greinene og drog det med seg slik.  Då var det ei høy-drøge.

Dubbell: Eit dubbel er ein flottør som held oppe endetauet (”strengen”) på eit garn eller ei line. Det er laga av ein tjukk plankebit og gjerne måla slik at det skal vere lett å få auge på i uroleg sjø. For å gjere det endå lettare set dei eit trestykke, som eit skaft, rett opp på dubbelet. Dette ”skaftet” vert kalla ”pikke”, og eit dubbel med pikke heiter ”pikkedubbel”.

Einart: Det tyder reint, ublanda.  Å ete noko einart er det same som å ete det utan noko anna attåt.  (Eg har ein gong ete kald blodpølse einart.  Men då var eg bra svolten!)

Eitregople: Dette er det gamle og lokale namnet på brennmanet.  Er det eitregople i garn som har tørka, fyk det goplestøv ut av garna.  Det er eit effektivt nysepulver.

Ekre: Ordet ekre for ein (liten) åker har eg ikkje høyrt brukt her.  Men eg ser i samlinga av stadnamn på Sula at her var fleire stader der dei kalla åkeren ei ekre.  Så det har nok vore brukt før.

Eling: Ein eling er det same som ei bye eller ein skur, t.d. ein regneling eller ein hagleling.

Fatle/Fasle: Dette og nokre andre ord blir/blei uttalt med ein lyd som mange ikkje får til i dag. Han heiter noko så fint som ”ein ustemt bilabial spirant”, og då er det vel ikkje å vente. Høyr på gamle menneske frå Sula når dei seier t.d. hasl (hassel) isle (litle), suslebasle, kvisle o.a.  Å ha handa i fasle, dvs. i bind.

Fester: Ja, det er tauet som vi festar båten med, eller sleper han etter, eller halar han til oss med. Ordet heng vel saman med verbet å feste, altså å gjere fast.

Fjautre: Det ordet er visst nokså sjeldan.  Fjautre betyr å snøe svært lett.  Når berre små grisne snøfjom kjem ned, seier vi at det fjautrar. ”Han er visst åt og fjautrar i dag!”

Fjølg: Fjølg er det same som varm. ”Ho er fjølg på føtene.” ”Her var det fjølgt og godt.”  ”No skal eg fjølge på maten.”  Å fjølge kan også tyde å stelle, gjere reint.

Flekkje: Flekkje er noko vi helst gjer med fisk.  Vi flekkjer han med å kløyve fisken langs ryggen.  Ein kan og flekkje bork av eit tre, og ein kan ”flekkje tenner”, dvs dra overleppa opp slik at tennene viser.

Fli: Å fli kan bety å stelle, ordne, pynte.  Ein kan vere velflidd eller uflidd.  Å fli kan også bety å gi eller sende.  ”Fli meg hammaren.”  ”Ho flidde meg boka.”

Flintre: Å flintre kalla vi det når vi tok ei lita steinhelle og kasta ho bortover vatnet på ein slik måte at vi fekk ho til å sprette opp att fleire gonger.   Og så sa vi ”fader, moder, søster, broder” og kanskje fleire ord og, etter som kor mange gonger hella hoppa.  Det var ein enkel liten leik ved vatnet, nesten som ein konkurranse.  Ei flintre er somme stader ei lita steinhelle.

Flogvit: Ein som har uvanleg godt vit (og kanskje ”brifar” litt med det), kallar vi stundom flogvit. ”Han skal visst vere litt av eit flogvit”, seiest det stundom, og nokre gongar kanskje litt ironisk eller forakteleg.

Floing: Det kan vel bety ”ein mann frå Flo”, men her tenkjer vi på det same som ei flo-bye, ei brått påkomen bye med regn og/eller vind, gjerne på ein dag då det elles er fint ver.  Det er ein floing.

Fonemann: Dette ordet brukte han Ole Wedde om ein dreng dei hadde i Pe-Lars-garden. Ein fonemann, sa han, var ein som kunne seg med litt av kvart, nærmast ein tusenkunstnar.  Denne drengen, Endre heitte han, var bygningsmann, han var kunstmålar, han var fiskar, han hadde vet på gardsdrift, han var spelemann og meir til.

Fostove: Fostova er rommet fremst i ein færing eller annan robåt.  Kjem visst av fotstø eller fotstøtte, staden der ein set foten når ein går om bord, eller der ein støttar foten når ein står i stamnen og dreg garn over rullen.

Frette: Spørje nytt. ”Frette du nåkke i bya i dag?” – ”Eg frette det du he vøre sjuke.”

Fuke: Ei fuke er ei sterk og helst kortvarig snøbye, laga av eit brått vindkast.  Vi kan og få ein fuke med mold eller vegstøv rundt ei nov.

Furekjuke: No seier vi furekongle, men før sa vi furekjuke her på Sula.  Vi skuleungane plukka furekjuker i sekker og leverte til ein mann som sende dei til ein planteskule.  Mykje av fureskogen her er nok oppvaksen av frø frå furekjuker som vart samla i Mausaskogane.

Fyroven: Folk som arbeidde på fabrikkane her på Sula, arbeidde ofte ”fyroven”, det vil seie at dei arbeidde overtid, stod gjerne nokre timar utover kvelden på fabrikken.  Ordet er laga av det tyske ”Feier-Abend” som tyder frikveld.

Fysen:  ”Behagelig, hyggelig” skriv Ivar Aasen om ordet fysen.  Vi bruker det mest negativt:  ofysen.  ”Det er eit ofyse ver i dag!” eller ”For eit ofyse arbeid!”

Føgle:   Har du høyrt om ”å føgle mør”?  Det er å stappe mørdeiga ned i tarmar før du røykjer møren eller hengjer han opp til tørk.  På gamle handdrivne kjøtkverner fylgde det gjerne med eit ”føglehorn” som var til å træ tarmane innpå når dei skulle føgle t.d. saudemør.

Førdags: ”I førdags” er det same som ”i forgårs”, dagen før i går.  Sameleis seier vi ”i førårs” (forårs) om året før i fjor.  No heiter det helst ”i forfjor”.

Føreferd: Det hender seg av og til når vi sit ein kveld og ventar på nokon, så høyrer vi brått fotstega til vedkomande ute på vegen, på trappa der han trampar av seg snøen, eller at han kjem inn i gangen.  Men så er det ikkje nokon likevel, det er slett ingen.  Ei ti-femten minutt etterpå kjem han verkeleg, og då seier vi at vi har høyrt ”føreferda” hans.  Somme stader kallar dei dette ”vardøger”.

Førvel: Førvel sa vi (iallfall før) om alle slags små sommarfuglar.  Fivreld står det i ordlista.  Somme førvel kalla vi marihøne.